Čas zabrać u palakaŭ manapoliju na jaje spadčynu. Ese Aleha Dziarnoviča.

Jašče nie minuła i sotni hadoŭ, jak spyniła isnavańnie Aŭstra-Vienhierskaja impieryja, Impieryja Habsburhaŭ. Manarchija, jakaja hrała pieršyja roli na jeŭrapiejskaj scenie, źnikła, jak płanieta Faeton, pakinuŭšy paśla siabie mietearytny pas z novych dziaržaŭ, fantastyčnych idej i napaŭzabytych padziej.

Mała chto z žycharoŭ hetaj dziaržavy byŭ joj całkam zadavoleny.

Vienhry praz paŭstańnie damahlisia pieraŭtvareńnia impieryi ŭ 1867 u dualistyčnuju Aŭstra-Vienhryju z šyrokaj aŭtanomijaj va ŭnutranych spravach, ale tak i nie dasiahnuli tady poŭnaj niezaležnaści.

Aŭstryjcy byli razdražnionyja sastupkami, jakija musili rabić vienhram.

Čechi byli samaj industryjalizavanaj nacyjaj, ale tak i nie dasiahnuli ŭ joj statusu, roŭnaha vienhram, choć taho doŭha dabivalisia.

Dla charvataŭ, słavakaŭ i rumynaŭ, jakija nasialali ziemli Vienhierskaj karony, vienhierski šavinizm byŭ horšym za aŭtarytaryzm Habsburhaŭ.

Aŭstra-Vienhierskaja manarchija nie pieražyła Pieršaj suśvietnaj vajny.

Ale zastalisia simvały. Vieny — jak muzyčnaj stalicy Jeŭropy. Vienski nieŭrołah i stvaralnik psichaanalizu Zyhmund Frojd pachodziŭ z Maravii, ź siamji halicyjskich habrejaŭ. U Prazie naradziŭsia tryvožny talent Franca Kafki. Halicyja i Lvoŭ stali naturalnaj bazaj dla raźvićcia ŭkrainskaha nacyjanalizmu. U Aŭstra-Vienhryi była vypracavana svaja viersija stylu madern — secesija, jakaja abjadnoŭvaje architekturu Vieny, Prahi, Čarnaŭcoŭ i Budapiešta.

Jak by tam ni było, vienskim palitykam udavałasia doŭha ŭtrymlivać kampramis miž takimi roznymi narodami impieryi. Mastactva kampramisu naradziła fienamienalnuju kulturu. Nichto z žycharoŭ hetaj dziaržavy nie byŭ joj zadavoleny, ale ŭ ich naščadkaŭ naradziłasia pačućcio nastalhii pa toj krainie. Mnie bačycca tut, niachaj i addalenaja, ale anałohija z Rečču Paspalitaj — ź jaje parazami i jaje dasiahnieńniami.

My byli pieršyja

Skroź na abšarach byłoj Rečy Paspalitaj my znojdziem ślady łučnaści kulturnaj prastory: mahdeburhskija ratušy ad padrasijskaha ciapier Vialiža da padolskaha Kamianca; stylistyka baroka, zapačatkavanaja ŭ časy Rečy Paspalitaj — ad fary ŭ Niaśvižy, pieršaha pomnika baroka va ŭsioj dziaržavie, da druhoha takoha ŭžo ŭ Krakavie — kaścioła Piatra i Paŭła.

Hramadzianskaja kultura ŭ Rečy Paspalitaj była prynaležnaściu nie tolki šlachty, jakuju taksama nazyvali narodam palityčnym. Tradycyi samakiravańnia źnitoŭvali miaščanskija hramady. Miaščanstva ŭdzielničała ŭ palityčnym žyćci, za im ciahnulisia elity małych miastečak.

Ułasna, za hramadzianskija pravy zmahalisia i kazaki, časam vychodziačy za zakonnyja ramki.

Pavodle ŭłasnaha prava, sankcyjanavanaha centralnaj uładaj, arhanizoŭvałasia žyćcio habrejaŭ u kahałach, a taksama armian.

U časy Kaściuškavaha paŭstańnia ŭśviedamleńnie svajoj prynaležnaści da hramadstva stała pranikać i ŭ sialanskaje asiarodździe.

Viadoma, spraviadlivymi buduć dakory da Rečy Paspalitaj, što ŭ joj tolki abmiežavanaja kolkaść nasielnictva vałodała poŭnymi hramadzianskimi pravami — ad 8% da 10%. Ale nie budziem zabyvacca, što ŭ susiedniaj Rasii ci mahutnaj Francyi tady panavała absalutnaja manarchija. Praces sacyjalnaj emansipacyi moh być tolki pastupovym, paśladoŭna achoplivajučy roznyja majomasnyja i hiendernyja płasty hramadstva.

U Afinach Pierykła, respublikanskim Rymie, a taksama Anhlii, Šviejcaryi, Transilvanii i Niderłandach Novaha času kolkaść hramadzian taksama nie pierasiahała hetych samych 10% žycharoŭ. Jany nadavali kštałt palityčnaj kultury i farmavali miežy vykanaŭčaj ułady.

U Francyi jašče ŭ 1831—1848 hh. vybarčym pravam vałodała ledźvie 1,5% hramadzianaŭ, a ŭ Anhlii ŭ 1832 h. atrymała jaho 3,2% žycharoŭ.

Ad XVI i až da kanca XVIII st. u adnoj tolki Rečy Paspalitaj kiraŭnika dziaržavy rehularna abirali ŭsie hramadzianie, nadzielenyja pravam hołasu.

Reč Paspalitaja stała prytułkam dla palityčnych emihrantaŭ i relihijnych dysidentaŭ z usioj Jeŭropy — ad šatłandskich kalvinistaŭ u XVI–XVII stst. da rasijskich staravieraŭ u XVII-XVIII stst.

Až da kanca isnavańnia Rečy Paspalitaj jaje krytyki, a navat i vorahi, imknulisia atrymać tut indyhienat — pryznańnie šlachiectva, a značyć, i ŭsich hramadzianskich pravoŭ, stać de-jure hramadzianami Rečy Paspalitaj. Siarod takich novych hramadzian byli arystakraty impieryi Habsburhaŭ, vaładary i sanoŭniki Małdovy, a taksama rasijskija favaryty Mienšykaŭ i Paciomkin.

«Polšča» — nie Biełaruś

Pry ŭsich prablemach i pahrozach, źviazanych z pałanizacyjaj elit, nivodny narod Rečy Paspalitaj nie straciŭ svajoj etničnaści.

Adroznyja histaryčnaja śviadomaść i movy, asobnaje prava, ułasnyja tradycyi i materyjalnaja kultura na praciahu ŭsiaho isnavańnia Rečy Paspalitaj spryjała zachavańniu «małych ajčyn» — Polščy, Litvy, Rusi i Prusii.

Za časami Rečy Paspalitaj u samoj hetaj dziaržavie paniaćcie «Polšča» nikoli nie raspaŭsiudžvałasia na Biełaruś ci Ukrainu albo ŭvohule na Vialikaje Kniastva Litoŭskaje.

U časy paŭstańnia Chmialnickaha dajšło da ŭzbrojenaha kanfliktu, što vymušaŭ žycharoŭ vybirać pamiž ajčynaj supolnaj i ŭłasnaj.

Bolšaść šlachty «ruskaj» na terytoryi Ukrainy (ale nie Biełarusi) padtrymała kazactva i ŭźniało vajnu z Rečču Paspalitaj.

Mienšaść, ale takija familii, jak Višniavieckija dy Zasłaŭskija, stali na bok Rečy Paspalitaj.

Kijeŭski vajavoda i pravasłaŭny sienatar Adam Kisiel, jaki pa daručeńni karala vioŭ biespaśpiachovyja pieramovy z Chmialnickim, vybiraŭ nie pamiž Polščaj i Ukrainaj, a pamiž Rečču Paspalitaj i kazactvam, jakoje, pavodle jaho dumki, niščyła šlachieckuju madel hramadzianskaj dziaržavy.

«Pašyreńnie Polščy» na ŭschod u śviadomaści palakaŭ i častki litvinaŭ adbyłosia ŭžo paśla zaniapadu Rečy Paspalitaj. Polski son i mary pra stračanyja volnaści — asabistyja, hramadzianskija i dziaržaŭnyja — skancentravali ŭvahu na historyi Rečy Paspalitaj, jakaja pad piarom paetaŭ, litarataraŭ, pendźlem mastakoŭ, ale taksama i ŭ histaryčnych manahrafijach rabiłasia ŭsio bolš «polskaj».

U adkaz na hety polski «histaryjahrafičny impieryjalizm» biełarusy, litoŭcy i ŭkraincy absiakali toje, što ich łučyła z Rečču Paspalitaj. Litoŭcy i biełarusy vybudoŭvali dziaržaŭny sieparatyzm VKŁ i padkreślivali ŭsie momanty, jakija pakazvali na toje, što jany mahli abjadnoŭvacca z vorahami Rečy Paspalitaj. Biełarusy i ŭkraincy amal vyraklisia svajoj šlachty i stvoranaj joju dziaržavy, pryznajučy za «svaju historyju» sacyjalnyja bunty, kazackija paŭstańni i ŭsialakuju palityčnuju i kulturnuju dziejnaść, skiravanuju suprać polskaści.

Viarnuć Reč Paspalituju sabie

Miž tym, i nam, biełarusam, jość čym hanarycca za Reč Paspalituju. Vydatnymi zdabytkami kultury, słaŭnymi vajskovymi pieramohami. A taksama tradycyjami miascovaha samakiravańnia, parłamientaryzmu, pravavoj dziaržavy.

Hramadzianie Rečy Paspalitaj pieražyvali momanty tryumfu i kančatkovaj parazy. Ale ich histaryčna-palityčny dośvied składaje istotnuju častku ahulnajeŭrapiejskaj demakratyčnaj historyi.

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0