U «Biblijatecy «Biełaruskaha histaryčnaha ahladu» vyjšli ŭspaminy biełaruskaha historyka Juryja Turonka «Za kardonam Baćkaŭščyny».

Viadomy śpiecyjalist pa historyi Biełarusi XX st. Jury Turonak (nar. u 1929 h.) usio svajo žyćcio pražyŭ pa-za miežami Biełarusi (ad 1950 h. — u Varšavie). Malenstva i dziacinstva pravioŭ u Dukštach (siońnia — Dukštas), dzie pracavaŭ zahadčykam paviatovaj balnicy jaho baćka, viadomy hramadski dziejač Branisłaŭ Turonak. Zatym Dukšty adyšli da Litvy, hod pabyli pad savietami, a ŭ 1941 h. na try hady trapili pad niamieckuju akupacyju. Aŭtar zaznačaje, što

za pieršyja 15 hadoŭ žyćcia, pabačyŭ źmienu siami roznych uładaŭ.

Va ŭspaminach mienavita dziciačyja i junackija hady apisvajucca vielmi padrabiazna, apovied viadziecca ad 1935 h. -- Jury Branisłavavič dobra zapomniŭ u tym hodzie naradžeńnie małodšaha brata Michasia.

«Baćki imknulisia vychavać synoŭ u biełaruskim duchu — pryvić im viedańnie biełaruskaj movy i nacyjanalnuju śviadomaść. Hetamu nie spryjała dukštanskaje asiarodździe. Na vulicach panavali polskaja, žydoŭskaja, časam rasijskaja movy, a ŭ sieradu, kali akaličnyja sialanie pryjazdžali na rynak, jašče i litoŭskaja… Asnoŭnuju rolu ŭ vychavaŭčym pracesie pavinien byŭ adyhrać rodny dom, u jakim bieśpieraškodna panavała biełaruskaja atmaśfiera.

Tolki pa-biełarusku havaryli baćki pamiž saboj i ź dziećmi [tryma synami - Jurkam, Andrejem i Michasiom] i patrabavali, kab i syny ich miž saboj tak i havaryli.

Z takoj metaj była zaprošana z Brasłaŭščyny słužanka Jania, jakaja nie tolki dapamahała mamie ŭ chatnich zaniatkach, ale i pašyrała nievialiki siamiejny biełaruskamoŭny kruh. Na ścienach pakojaŭ visieli partrety Bahuševiča z vusami, Kupały i Svajaka ŭ sutanie,

jakich ja ŭmieŭ paznavać jašče na rukach u mamy abo taty».

Darečy, pieršyja dziońnikavyja zapisy Turonak pačaŭ u 1943 h. — ideju padkazaŭ kapiełan Pieršaj vilenskaj himnazii, ajciec Jozas Paŭkštas — i vioŭ ich ź pierapynkami až da 2009 h. Pryčym heta nie tolki uspaminy (spačatku zapisvalisia biahučyja padziei), ale i sproby acenki rečaisnaści, analiz biahučaha momantu, žyćciovych i hramadskich pierśpiektyvaŭ.

«Mahčyma, niejkaj pryčynaj tvorčaj inśpiracyi było žadańnie adkazać na dva pytańni, jakija cikavili biełaruskich kaleh. Pieršym było ich ździŭleńnie, jak, žyvučy ŭsio žyćcio ŭ litoŭskim i polskim asiarodździ, ja dajšoŭ da biełaruskaści, a druhim nakolki kirunak maich dośledaŭ paŭpłyvali asabistyja dačynieńni i palityčnyja abumoŭlenaści.

Razhlad abodvuch pytańniaŭ prachodzić čyrvonaj nitkaj, pa sutnaści, praz usie raździeły knihi…».

U 1945 h. maci z tryma synami vyjechała na radzimu, na Biełastoččynu. Turonak piša, što nie chacieŭ pierajazdžać u Polšču, jakaja zusim nie vabiła jaho, a chacieŭ zastacca ŭ Vilni, u lakarni jakoj jon naradziŭsia i dzie rychtavaŭsia da žyćcia.

Maryŭ pra toje, kab skončyć tut [u Vilni] himnaziju, atrymać vyšejšuju adukacyju i pracavać na karyść Biełarusi, jakuju ličyŭ svajoj Baćkaŭščynaj. Viedaŭ litoŭskuju movu, mieŭ niamała dobrych siabroŭ i siabrovak, nie chacieŭ šukać ščaścia-doli na čužym dalokim poli.

Stałasia inakš biez majho ŭdziełu i suprać majoj voli»…

Čamu tak stałasia? Paśla zaŭčasnaj śmierci ŭ 1938 h. muža — Branisłava Turonka — maci (Maryja), kab palehčyć žyćcio i sabie i dieźciam, vyrašyła viarnucca na radzimu, na Biełastoččynu. Spačatku namieram pieraškodzili pačatak Druhoj suśvietnaj, a zatym i niamieckaja akupacyja. Płany byli ažyćcioŭleny tolki ŭ 1945 h., kali Biełastoččyna adyšła da Polščy. I tudy možna było vyjechać, jak byłym polskim hramadzianam.

Jury Turonak skončyŭ Handlovuju akademiju ŭ Ščecinie. Zatym pierabraŭsia ŭ Varšavu, dzie ad 1956 da 1994 h. adpracavaŭ Zamiežnahandlovaj pałacie i ŭ haziecie «Rynki Zagraniczne». Turonak zaznačaje, što za hety čas apublikavaŭ bolš za 300 artykułaŭ, paŭdzielničaŭ u napisańni niekalki knihaŭ (jak ekśpiert u halinie chimičnych vyrabaŭ) i ažyćciaviŭ 50 zamiežnych kamandziroŭvak, prapahandujučy vyraby polskaj pramysłovaści.

Jon adznačaje, jak u Litvie pravodziŭ vystupy pa-litoŭsku (słuchačy byli ŭ zachapleńni i nie mahli dać viery, što jon nie litoviec), a ŭ Biełarusi na anałahičnych vystavach nichto z žurnalistaŭ nivodnaha razu nie paprasiŭ vystupić pa-biełarusku.

Mała chto viedaje, ale Turonak doŭhija hady byŭ… zaciatym kantrabandystam.

Bo z zamiežnych kamandzirovak pryvoziŭ u Polšču, dla dalejšaj adpraŭki ŭ Biełaruś, zabaronienuju emihranckuju litaraturu.

«Akramia knih i časopisaŭ, jakimi možna było karystacca na miescy (u Skarynaŭskaj biblijatecy ŭ Łondanie, šmat było dupletnych vydańniaŭ, jakija achviaroŭvalisia pažyłymi emihrantami i ŭ padvale čakali adpraŭki na Biełaruś. Z hetym adnak byli niemałyja prablemy. Emihranckija vydańni, jak praviła, kanfiskoŭvalisia polskimi i savieckimi pamiežnikami. (…) Tym časam maje mahčymaści byli bolšyja: pa-pieršaje, bahažy pasažyraŭ z słužbovymi pašpartami polskim pamiežnikami nie kantralavalisia, i, pa-druhoje, ja niaredka vyjazdžaŭ na Zachad, što kampiensavała abmiežavanyja mahčymaści pieravozu bahažu na Zachad.

Dziakujučy prychilnaści ajca Nadsana ja dastavaŭ časopisy ŭ Łondanie, Paryžy i najbolš Ženievie, kudy jon zahadzia pierasyłaŭ poštaj u moj hatel abo pryvoziŭ asabista.

Tak uzoram litoŭskich knihanošaŭ XIX st. byŭ arhanizavany asablivy kanał transpartu zabaronienaj emihranckaj litaratury. U vyniku adpaviednaj kanśpiracyi našych suviaziaŭ hety kanał funkcyjanavaŭ nadziejna

i nivodnaja kniha nie trapiła ŭ ruki pahraničnych kantraloraŭ.

Adnu častku pryviezienaj kantrabandy ja pieravoziŭ u Biełaruś, inšuju pieradavaŭ varšaŭskim Nacyjanalnaj i Univiersiteckaj biblijatekam…».

* * *

Vialiki raździeł uspaminaŭ pryśviečany ŭdziełu ŭ hramadskim žyćci Polščy, a mienavita ŭ Biełaruskim hramadska-kulturnym tavarystvie. Pryčym aŭtar vielmi krytyčna apisvaje tyja padziei, zaznačajučy, što biełaruskija lidary časam pryjarytetam bačyli pastanovy partyi, a nie zdarovaha sensu, a ŭ tavarystvie byli i supracoŭniki biaśpieki.

U tym liku i brat biskupa Časłava Sipoviča — Piatro.

Raspaviadajecca ŭ knizie pra zacikaŭleńnie historyjaj: biełaruskim rucham na Biełastočččynie i ŭ Polščy, pačatkami nacyjanalnaha ruchu ŭ XX st., a taksama dziejnaści Vacłava Ivanoŭskaha. Mienavita paśla apracavannyja žyćciarysu Ivanoŭskaha, Turonku ŭ Polskaj akademii navuk prapanavali zaniacca napisańniem dysiertacyi «Biełaruś pad niamieckaj akupacyjaj».

Vydadzienaja na jaje asnovie kniha, što stała biestseleram u pačatku 1990-ch. Jak zaznačyŭ Aleh Łatyšonak, kniha na toj čas była nastolki navatarskaj,

što biełaruskija historyki paprostu nie byli hatovyja ź joj dyskutavać.

Kniha vytrymała dva pieravydańni ŭ 2006 i 2009 hh. Padziei 1990-ch-2000-ch va ŭspaminach apisanyja ŭ aŭtabijahrafii bolš ścisła. U hety čas Ju.Turonak pracavaŭ nad knihaj «Ludzi SBM» (zacikaŭlenaść Sajuzam moładzi uźnikła ŭ pačatku 1950-ch paśla sustrečaŭ u Polščy z byłymi SBMaŭcami), pierapracoŭvaŭ «Biełaruś pad niamieckaj akupacyjaj» dy razam z žonkaj Zinaj hladzieŭ unuka Alana.

Intehralnaja častka ŭspaminaŭ — «Dadatak». Źmieščanyja ŭ im dakumienty i materyjały abhruntoŭvajuć i pajaśniajuć padadzienyja ŭ tekście niekatoryja matyvacyi. Taksama, u chranałahičnym paradku, źmieščana biblijahrafija pracaŭ.

Uspaminy nie adpuskajuć da apošniaj staronki, škada tolki, što «Za kardonam Baćkaŭščyny» vyjšli maleńkim nakładam (100 asobnikaŭ), tamu, zvažajučy na viadomaść aŭtara, mohuć stać biblijahrafičnaj redkaściu.

* * *

Ju. Turonak. Za kardonam Baćkaŭščyny: uspaminy. — Minsk: Miedysont, 2010, — 276 s. — (Biblijateka časopisa «Biełaruski histaryčny ahlad»).

Biblijateka «Biełaruskaha histaryčnaha ahladu» (hałoŭny redaktar i kaardynatar — Hienadź Sahanovič) zasnavana ŭ 1999 h.

Pieršaj knihaj stała ŭspaminy Franca Kušala «Da historyi arhanizacyi biełaruskaha vojska». Kniha Juryja Turonka — 21-ja ŭ sieryi.

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj ananimna i kanfidencyjna?