Razmaŭlać 25 hadzin u sutki pa-biełarusku. I ŭsio budzie dobra. Fota Siarhieja Hudzilina.

Razmaŭlać 25 hadzin u sutki pa-biełarusku. I ŭsio budzie dobra. Fota Siarhieja Hudzilina.

Maleńkamu Alehu 1,5 hoda.

Maleńkamu Alehu 1,5 hoda.

Vystup na pasiadžeńni histaryčnaha hurtka. 1975 hod.

Vystup na pasiadžeńni histaryčnaha hurtka. 1975 hod.

Raskopki ŭ Mazyry, 1982 hod.

Raskopki ŭ Mazyry, 1982 hod.

Raskopki ŭ Rahačovie, leta 1973 hoda.

Raskopki ŭ Rahačovie, leta 1973 hoda.

Na fota — 19-hadovy Aleh Trusaŭ.

Na fota — 19-hadovy Aleh Trusaŭ.

«Naša Niva»: Što rabić, kab upuścić movu ŭ svajo žyćcio?

Aleh Trusaŭ: Razmaŭlać 25 hadzin u sutki pa-biełarusku. Treba spać i bačyć biełaruskamoŭnyja sny. I ŭsio budzie dobra.

«NN»: A jakim byŭ Vaš šlach da biełaruskaj movy?

AT: Niaprosty. Naradziŭsia ja ŭ Amścisłavie na miažy z Rasijaj, baćka ŭ mianie z Rasii, nacyjanalnaść u mianie zapisana ruski, bo maci maja, choć i ź biełaruskaj šlachty, ale naradziłasia ŭ Čalabinsku.

Pieršym šturškom była maja nastaŭnica biełaruskaj movy.
Jana stvaryła ŭ škole teatr, dzie my stavili «Pinskuju šlachtu», čytaŭ ja sa sceny vieršy pa-niamiecku i pa-biełarusku, tak pacichu dałučyŭsia da biełaruskaj movy.
Nu i, kaniečnie, vialiki ŭpłyŭ na mianie zrabiŭ Jakub Kołas, bo ŭ 8-m kłasie dziaŭčaty na dzień čyrvonaha vojska padaryli mnie «Novuju ziamlu».
Ja chvareŭ, nie było čaho rabić, i paśla taho, jak ja śviadoma pračytaŭ hety tvor, niešta źmianiłasia.

«NN»: Ciažka było pierajści na biełaruskuju movu ŭ saviecki čas?

AT: Viadoma. Mahli «plunuć u tvar», mahli abrazić.

Maja babula, jakaja vučyłasia z Arkadziem Kulašovym, adnojčy zapłakała i skazała: «Unučak, što ty robiš? Ciabie za hetuju movu zabjuć!» Jany pamiatali 1930-ja hady. Bolšaja častka ludziej čamu nie razmaŭlaje? Bo ŭ ich siadzić hienietyčny strach.

«NN»: U jakich tradycyjach Vas vychoŭvali?

AT: Kali mnie było 4 hady, to baćki raźvialisia, mianie pačała hadavać babula, ale jana zaŭsiody była na pracy, tamu hadavała mianie prababula, tak što ja čałaviek XIX stahodździa i vielmi rady,

što mianie vychavali ŭ starych šlachieckich tradycyjach, jak haradžanina, navučyli pavažać siabie. Vučyŭsia na vydatna, škołu skončyŭ z załatym miedalom, univiersitet ź leninskaj stypiendyjaj, aśpiranturu na vydatna, abaraniŭ kandydackuju dysiertacyju ŭ najlepšaj doktarskaj radzie Savieckaha Sajuza «pa błatu».
Bo vielmi dobraja dysiertacyja była.

«NN»: Što b Vy paraili tym ludziam, jakija vyrašyli pierachodzić na biełaruskuju movu, ale vahajucca?

AT: Pa-pieršaje, nielha vahacca.

Ja ž vykładčyk, dacent i svaim studentam kažu: «Łupicie na trasiancy!» Adrazu niemahčyma dobra havaryć. Ź ciaham času vy hetyja słovy zamienicie na biełaruskija.
Pa-druhoje, zaŭždy pierad snom chvilin 40 čytajcie na biełaruskaj movie, słuchajcie biełaruskuju muzyku. I tady mozh budzie ŭsiu noč dumać pa-biełarusku.

Biełaruskaja mova robić čałavieka macniejšym. Naša mova bahaciejšaja za rasiejskuju. Biełaruski słoŭnik Piskunova ŭ dva razy bolšy, čym samy vialiki słoŭnik rasiejskaj movy.

«NN»: A voś jak pavodzić siabie, kali pačynajuć kpić ź biełaruskaj movy?

AT: Treba zaŭsiody adkazvać žartam i nikoli nie kryŭdzicca. Na kožnuju kpinu jość vielmi dobry žart. Kali pytajucca, ci z BNFa ty ci jašče adkul, treba adkazać: «Ja z bronzavaha vieku». Chaj hety čałaviek češa patylicu.

«NN»: Z čaho zvyčajna składajecca Vaš dzień?

AT: Z pracy. Ale pieryjadyčna mianiaju vid dziejnaści, bo mnie nieabchodna papracavać fizična. Ci drovy pasiekčy, ci śnieh pačyścić. Ja nie lublu sportu, lepš 5-6 składanych kałodak raskalu.

«NN»: Čym stała dla Vas TBM za čas jaho isnavańnia?

AT:

TBM zajmaje tracinu majho dnia, a toje i pałovu. Časta prychodzicca pracavać u suboty, prychodzić u niadzielu, kali tut nikoha niama.
Hetaja praca całkam biaspłatnaja i vałanciorskaja, hrošy, jak i ŭsie inšyja, zarablaju ŭ inšych miescach. Ja zarablu hrošy zaŭsiody tymi sposabami, jakija mnie cikavyja. Kali niecikava i hrošy vialikija, ja pracavać nie budu. Niekalki tysiač dalaraŭ na čorny dzień ja maju, a bolš i nie treba. Nielha rabić z hrošaj kultu. Kali b ja nie zajmaŭsia navukaj, to daŭno b byŭ miljanieram. Ja ŭmieju pryciahvać hrošy, mianie prababka navučyła.

«NN»: Voś Vy ŭznačalvajecie TBM 13 hadoŭ, nie stamilisia?

AT: Stomlenaść, kaniečnie ž, jość. Ale samaje hałoŭnaje toje, što niama achvotnych zabrać hetuju spravu. Ja b biez pytańniaŭ addaŭ, ale takich niama. Ja kažu zvyčajna,

kali vy chočacie zaniać majo miesca, to pavinny kožny miesiac znajści 10 miljonaŭ. Voś kali znojdziecie takuju sumu, ja vam addaju piačatku i ŭsio.
Tut žadajučyja źnikajuć. Mała być prosta vałancioram, ty jašče pavinien być finansavym mieniedžaram.

«NN»: Nieadnarazova sutykałasia ź mierkavańniem, što TBM nie paśpiavaje za sučasnymi tendencyjami i vyklikami sioniašniaha času.

AT:

Jany prosta brešuć. Kali niechta tak kaža, to chaj jany pryjduć i ŭstupiać u TBM i pakažuć, jak treba rabić.
Prychodziać takija, miesiac papracujuć i sycho-dziać. Usie mohuć paciaŭkać i kazać, dzie i što kiepska, a pryjści i zrabić — nie kožny moža. Samomu prychodzicca pisać na sajt, padpisvać «naš karespandent», kab proźvišča šmat nie milhała.

«NN»: Šmat źviartajucca z prapanovami ci pa dapamohu?

AT: Vielmi šmat. Ale ja kažu: ty heta prapanoŭvaješ — ty heta i zrabi, a ja potym pahladžu na ciabie ci surjozny ty čałaviek. Z 10 čałaviek druhi raz prychodzić tolki čałavieki 2-3. Pa dapamohu źviartajucca šmat. Pytajuć, jak dabicca sadka biełaruskamoŭnaha, jak vyvučyć biełaruskuju movu, pytajuć pra kursy i vielmi dziviacca, što jany biaspłatnyja. Hrošy my nie biarom, tolki achviaravańni. My śpis achviaradaŭcaŭ drukujem u haziecie «Naša słova», ale tolki kali čałaviek choča, bo, naprykład, pradprymalniki nie chočuć, kab ich afišavali. Jany nam mocna dapamahajuć.

«NN»: A cisk jość?

AT:

Byvaje cisk z boku vyšejšaj ułady, byvaje — miascovaja pieraškadžaje. I ahienty prychodzili, i vybuchoŭku šukali, roznaje było. Ale my adzinaja arhanizacyja, jakuju ŭłada viedaje i ź jakoj ličycca.
Lubić — nie lubiać, a pavažać — pavažajuć. Bo mienavita TBM pierapisvajecca ź ministrami. My hetuju pierapisku nie chavajem, a drukujem u «Našym słovie». I my adzinyja, chto vinšuje z pryznačeńniem usich čynoŭnikaŭ. Voś pryznačyli Śviatłova, a na zaŭtra ja jamu list i cytatu Łukašenki, jak treba biełaruskuju movu lubić. Takich cytat u mianie štuk dziesiać.
Pryznačyli novaha kiraŭnika KDB, a ja jamu adrazu — kalandaryk z Kalinoŭskim i vinšavańni.
Tam taksama roznyja ludzi jość. Naša zadača — nie davieści nacyju da raskołu, nie davieści jaje da hramadzianskaj vajny. Tamu ja vielmi asudžaju našych ultrademakrataŭ, jakija tut z režymam vajujuć.
Režym, dziakuj Bohu, nie rasiejski, nie kitajski, nie polski, a svoj, tamu jaho možna lubić, možna nie lubić, ale nielha davieści da niejkich strełaŭ.

«NN»: Jak nie apuścić ruki ŭ našych umovach?

AT: Apuskajuć ruki tolki hultai. Pisać, čytać, raz-maŭlać, malavać, što Boh daŭ, tym i karystacca. Dla mianie samaje vialikaje ščaście — heta być zdarovym i pracavać.

«NN»: Padzialiciesia, kali łaska, tymi praviłami i zapavietami, jakimi karystajeciesia ŭ žyćci?

AT:

Pieršaje — viera ŭ Boha. Heta samaje hałoŭnaje. Druhoje — pavaha da starejšych. I treciaje — pavaha ŭvohule da ŭsich ludziej.
Lepš za 10 prykazańniaŭ nichto nie prydumaŭ. I jašče treba lubić i pavažać siabie. Bo chto nie lubić siabie, toj nikoli nie budzie pavažać inšych.

***

Aleh Trusaŭ naradziŭsia ŭ 1954 u Amścisłavie. Archieołah i hramadski dziejač. Kandydat histaryčnych navuk (1981). Staršynia Tavarystva biełaruskaj movy imia

F. Skaryny (TBM). Dacent kafiedry historyi Biełarusi i muziejaznaŭstva Biełaruskaha ŭniviersiteta kultury. Žanaty, maje dačku.

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj ananimna i kanfidencyjna?